Beyliğe Lâyık Bir Beyin Nasıl Olması Gerektiğini Söyler

Eski Türkçe aslı Günümüz Türkçesine aktarımı
XXVIII Beglikke Sezâ Bolğu Teg Beg Negü Teg Kerekin Ayur Beyliğe Lâyık Bir Beyin Nasıl Olması Gerektiğini Söyler
1921 İlig aydı emdi ayıtğu sözüm,
bu erdi munu emdi aytur özüm
Hükümdar bunun üzerine şöyle dedi : — Sormak istediğim şey işte şudur.
1922 Törütti apa oğlanın bir bayat,
uığ bar kiçig bar isiz edgü at
Bir olan Tanrı insan-oğlunu yarattı; bunlar arasında büyük var, küçük var; kötü ve iyi adlı olanları var.
1923 Biliglig biligsiz çığay bar ya bay,
ukuşluğ ukuşsuz otun bar ked ay
Bilgili, bilgisiz, fakir ve zengin var; akıllı, akılsız ve küstah var. İyi söyle,
1924 Negü teg kerek beg munı başlasa,
çavı barsa atı işin işlese
Beyin nasıl olması gerek ki, o bunların başına geçsin, işini görsün, nâm ve şöhreti dünyaya yayılsın.
1925 İtilse eli hem bayusa bodun,
atı edgü bolsa ol erter üdün
Memleketi düzene girsin, halk zenginleşsin; göçtüğü zamanda, iyi nâm bıraksın.
1926 Hazine o urunsa kümüş hem ağı,
yağı boynı yençse kiterse çoğı
Gümüş ve sırmalar ile hazinesi dolsun; düşman boyun eğsin ve kargaşalık ortadan kalksın.
1927 Yumıtsa er at bolsa küçlüg elig,
yorıtsa törü tüz yetürse bilig
Asker toplansın, kudretli bir ele sahip olsun; yeter bilgi ile memleketi idare etsin.
1928 Çavıksa ajunda yadılsa atı,
bedüse küniŋe kötürse kutı
Şöhret kazansın, adı dünyaya yayılsın; günden-güne yükselsin ve saadeti artsın.
1929 Erejin avınsa yese el uzun,
bütün cân üzülse yese ol ajun
Huzur içinde ömür sürsün, uzun zaman hükümran olsun; bütün canlar feda olsun, tek o yaşasın.
Öğdülmiş cevabı İligke ÖĞDÜLMİŞ'İN HÜKÜMDARA CEVABI
1930 Yanut berdi ögdülmiş aydı ilig,
idi ters ayıttı maŋa bu bilig
Öğdülmiş cevap verdi ve : — Hükümdar bana çok zor bir şey sordu — dedi —
1931 Bu beglik işin barça begler bilir,
törü öŋdı kılk yaŋ olardın kelir
Bu beylik işini hep beyler bilir; kanun ve nizam, örf ve âdet onlardan gelir.
1932 Anasında tuğsa tuğar beglikin,
körü ögrenür iş bilür yeglikin
Bey doğarken, beylikle doğar; görerek öğrenir ve böylece işlerin hangisinin daha iyi olduğunu bilir.
1933 Bayat kimke berse bu beglik işi,
berür ög köŋül kör ol işke tuşı
Tanrı kime bu beylik işini verirse, ona işi ile mütenâsip akıl ve gönül de verir.
1934 Kimi beg törütmek tilese bayat,
berür aşnu kılk yaŋ ukuş yüg kanat
Tanrı kimi bey olarak yaratmak isterse, ona önce münâsip tavır ve hareket ile akıl ve kol kanat verir.
1935 Bu beglik işi boldı begler işi,
bu begler işin bildi beglik kişi
Bu beylik işi beylerin işidir; beylerin işini bey olan kimse bilir.
1936 Bu işni ilig mende yegrek bilür,
atası beg erdi özi beg-turur
Bu işi hükümdar benden daha iyi bilir; babası bey idi, kendisi de beydir.
İlig cevabı Öğdülmişke HÜKÜMDARIN ÖĞDÜLMİŞ'E CEVABI
1937 İlig aydı uktum bu söz barça çın,
köni sözlediŋ söz yıpar burdı kin
Hükümdar dedi : — Anladım, bunların hepsi doğrudur; bu sözü doğru söyledin, sözün misk gibi koktu.
1938 Bu iş kılğuçı kılur öz işi,
mün erdem biligli körügli kişi
İşi yapan adam kendi vazifesini yapar; bunun kusur veya fazilet olduğunu gören insan takdir eder.
1939 Men iş kılğuçı-men sen iş körgüçi,
işig körgüçidin bilür kılğuçı
Ben iş yapan insanım, sen ise, onu gören insansın; yapan adam işinin nasıl olduğunu görenden öğrenir.
1940 Bayat berdi emdi saŋa ög köŋül,
ukuş hem bilig birle bolduŋ amul
Şimdi Tanrı sana akıl ve gönül verdi; akıl ve bilgi sayesinde sen işleri sükûnetle ele alıyorsun.
1941 Maŋa ok tapındıŋ kiçigde berü,
körü ögrenü bildiŋ edgü törü
Küçüklüğünden beri hep benim hizmetimde bulundun; görüp öğrenerek, iyi kanunlar elde ettin.
1942 Kamuğ işni uktuŋ ma bildiŋ özün,
maŋa ma bağırsak sen kılkın sözün
Bütün işleri artık sen anladın ve kavradın; bana da işin ve sözlerinle candan bağlısın.
1943 Bağırsakka aytur kişi öz sözin,
bağırsak yuluğlar kişike özin
insan işini kendisine candan bağlı olana danışır; sâdık insan kendisini başkası için feda eder.
1944 Bağırsak üçün sen büter-men saŋa,
bağırsaklıkın ay bu sözler maŋa
Bana içten bağlı olduğun için, sana inanıyorum; sözlerime samimiyetle cevap ver.
1945 Negü ter eşitgil bağırsak kişi,
bağırsaklık ol kör kişilik başı
Dinle, şefkatli insan ne der; insanl-ığın başı merhamettir.
1946 Bağırsaknı ögdi ukuşluğ üküş,
bağırsak kişiler kişike küsüş
Merhametli insanı akıllı çok öğdü; merhametli kimse insan için azizdir.
1947 Bağırsaknı bulsa bağırka urun,
maŋa mundağ aydı bilig hem ukuş
Merhametli birini bulursan, bağrına bas; bilgi ve akıl bana böyle dedi.
Öğdülmiş cevabı İligke ÖĞDÜLMİŞ'İN HÜKÜMDARA CEVABI
1948 Yanut berdi ögdülmiş aydı ilig,
esen inç tirilgil ay üsteŋ elig
Öğdülmiş cevap verdi ve: — Ey hükümdar, ey üstün el, sağ ol ve huzur içinde yaşa — dedi —
1949 Bu beglikke aşnu tüp aslı kerek,
atım alp katığ kurç yana toŋ yürek
Beylik için insanın ilk önce asîl soydan gelmesi gerektir; bey cesur, kahraman, kuvvetli ve pek yürekli olmalıdır.
1950 Atası beg erse oğul tuğdı beg,
oğul tuğsa beg hem ataları teg
Babası bey ise, oğul bey doğar; o da babaları gibi, bey olur.
1951 Ukuşluğ kerek hem biliglig kerek,
akılık kerek hem siliglik kerek
Bey bilgili ve akıllı olmalıdır; cömert ve yumuşak huylu olmak da lâzımdır.
1952 Bilig birle begler bodun başladı,
ukuş birle el kün işin işledi
Beyler bilgi ile halka baş oldular ve akıl ile memleket ve halkın işini gördüler.
1953 Beg atı bilig birle bağlığ-turur,
bilig lâmı kitse beg atı kalur
Bey adı bilig kelimesi ile ilgilidir; bilig'in lamı giderse, beg adı kalır.
1954 Ked öglüg kerek hem biligli ukuş,
biliglig kişiniŋ yağısı üküş
Bey çok akıllı olmalı ve aklın kıymetini bilmelidir; bilgili insanın düşmanı çok olur.
1955 Negü ter eşitgil bilig bilmiş er,
başında keçürmiş üküş yilmiş er
Bilgiyi takdir eden, görmüş-geçirmiş ve çok gezmiş insan ne der, dinle.
1956 Biliglig kerek beg ukuşluğ oduğ,
aŋar tegmese bir müfâcâ yoduğ
Ansızın bir iftiraya uğramaması için, beyin bilgili, akıllı ve uyanık olması lâzımdır,
1957 Kılınç edgü erdem kerek miŋ tümen,
atı edgü bolsa tutunsa boduğ
Adının iyiye çıkması ve boyanın tutması için, iyi tavır ve hareket ile binlerce fazilet lâzımdır.
1958 Apa oğlanı barça açlı bedük,
bilig birle boldı kör ödrüm ked ök
Bütün insan-oğullarının menşei büyüktür; seçkinler ise, bilgi ile temayüz etmiştir.
1959 Uruğ edgü bolsa er edgü tuğar,
er edgü bolup ötrü törke ağar
Uyruğu iyi ise, insan iyi olarak doğar ve iyi olduğu için baş-köşeye geçer.
1960 Iduk ol bu beglik arığlık tiler,
arığlık bile ilde saklık tiler
Bu beylik mukaddestir, temizlik ister; halkın da temiz ve uyanık olması lâzımdır.
1961 Bodunka talusı kerek alp atım,
bedük işke ötrü bu bolsa titim
Halk için beyin cesur ve kahraman olması iyidir; büyük işleri ancak bu meziyetler ile karşılamak mümkündür.
1962 Negü ter eşitgil ötüken begi,
sınap sözlemiş sözni yetrüp ögi
Tecrübeli, sözünü düşünerek söylemiş olan Ötüken beyi ne der, dinle.
1963 Bodunka begi artuk üdrüm kerek,
köŋül til köni kılkı ködrüm kerek
Halk için beyin çok seçkin olması lâzımdır; özü, sözü doğru ve tabiatı güzide olmalıdır.
1964 Biliglig ukuşluğ bodunka talu,
akı hem közi tok ne köŋli tolu
Bilgili, akıllı, halka muamelesi iyi, cömert, gözü tok ve gönülü zengin olmalıdır.
1965 Kamuğ edgüke bolsa elgi uzun,
uvutluğ silig hem kılınçı tüzün
Her türlü iyiliğe el uzatmalı; haya sahibi, yumuşak huylu ve asil tabiatlı olmalıdır.
1966 Sezâ beg bolur bu bodunka uluğ,
munıŋdın kelir ötrü edgü uruğ
Böyle bir bey halka lâyık, büyük bir bey olur ve bu beyden de iyi bir hanedan yetişir.
1967 Bilig birle başlar kişi iş başın,
ukuş birle uksa oŋarur işin
insan her işe başlarken, bilgi ile başlar ve akıl ile sona erdirir.
1968 Bodunuğ bilig birle bastı begi,
bilig bolmasa işke yakmaz ögi
Bey halkı bilgi ile elinde tutar; bilgisi olmazsa, aklı işe yaramaz.
1969 Yaŋılsa bu begler ay ilig kutı,
anıŋ begligi igler itgü otı
Beyler işlerinde yanılırlarsa, ey devletli hükümdar, onların beyliği hastalanmış demektir; tedavi etmelidir.
1970 Bu beglik igiŋe otı ög bilig,
ukuş birle emle ay kılkı silig
Beylik hastalığının ilâcı akıl ve bilgidir; ey yumuşak huylu, onu akıl ile tedavi et.
1971 Biliglig ukuşluğ kerek beg tetig,
anın kılsa ötrü igiŋe itig
Bey bilgili, akıllı ve zeki olmalıdır; beyliğin hastalığına ancak bunlar ile bir çâre bulunabilir.
1972 Biliglig ukuşluğ bügü ilçi beg,
ikigün ajunda bolur ornı yeg
Bilgili, akıllı ve hakîm hükümdarın her iki dünyada da makamı yüksek olur.
1973 İkigün ajunuğ buluğlı kişi,
idi kutluğ ol bu tükel kut başı
Her iki dünyayı bulan insan çok mes'ûd olur ve bütün saadetlerin başında bulunur.
1974 Muŋar meŋzetü aydı şâir bu söz,
körü barsa mani biligsizke köz
Şâir şu sözü buna benzeterek söylemiştir; dikkat edersen, mânası bilgisiz için gözdür.
1975 Meŋilig kayu ol maŋa ay yora,
kişi kutluğı kim kişiler ara
Saadet nedir; bana tarif et; insanlar arasında mes'ûd olan kimdir.
1976 Yese berse dünyâ tirilse kutun,
takı bir ajunda bu buldı töre
Kendisi yaşar, başkalarını da yaşatır ve ömrünü saadet içinde geçirirse, böyle bir insan âhirette de baş-köşeyi bulur.
1977 Kılınçı oŋay bolsa kılkı köni,
sevinçin keçer kör uş ol beg küni
Tabiatı iyi ve hareketi doğru ise, bak, o beyin hayatı sevinç içinde geçer.
1978 Bayat kimke berse bu edgü kılık,
bu edgü kılık birle edgü yorık
Tanrı kime bu iyi tabiatı ve bu iyi tabiat ile birlikte iyi gidişi kısmet ederse,
1979 Anıŋ boldı dünyâ tü nimet bile,
tilese özüŋ ye tilese üle
Bu dünya, her türlü nimeti ile birlikte, onun olur; isterse, kendisi kullansın, isterse, başkalarına dağıtsın.
1980 Bayat berse fazlı kulıŋa kutun,
bolur kılkı edgü kılınçı bütün
Tanrı kuluna saadet ile fazileti nasîp ederse, onun tabiatı iyi ve hareketi mükemmel olur.
1981 Kılınç edgü erdem kerek miŋ tümen,
anın tutsa el kend kötürse tuman
II ve şehirleri idare, sulh ve sükûneti te'min etmek için, hükümdarın iyi tabiat ve binlerce fazilet sahibi olması lâzımdır.
1982 Ne edgü-turur bu kılınç edgüsi,
kılınç edgü erke yegü kedgüsi
Bu iyi tabiat ne güzel şeydir; tabiatı iyi olan insanın hayatı da güzeldir.
1983 Bayat kimke berse kılınç arkukı,
anı emgetür bu zamane okı
Tanrı kime kötü bir tabiat vermiş ise, bu felek oku ona eziyet çektirir.
1984 Kayu begde bolsa bu arkuk kılınç,
işi barça tetrü sevinçi sakınç
Hangi bey kötü bir tabiata sahip olursa, her işi ters gider; sevinç yüzü görmez, dâima keder içinde yaşar.
1985 Sakınuk kerek beg ne kılkı arığ,
arığlık tiler tutçı urğı arığ
Bey takva sahibi ve temiz olmalıdır; aslı temiz olan dâima temizlik ister.
1986 Sakınuk kişi köŋli korklık bolur,
köŋül korksa begler işig tüz kılur
Takva sahibi, hataya düşmemek için, dâima titiz davranır; böyle titiz hareket eden beyler doğru iş görürler.
1987 Kalı bolmasa beg sakınuk süzük,
arığsız bolur barça kılkı üzük
Eğer bey takva sahibi ve temiz kalpli olmazsa, hiç bir vakit temiz ve isabetli hareket edemez.
1988 Örüglük amulluk bolur begke körk,
bu beglik işiŋe bu ol bağu örk
Sabır ve sükûnet bey için bir ziynettir; bunlar beyliğin başta gelen meziyetleridir.
1989 Ked ögüg kerek beg oŋarsa işin,
bilip başlasa ötrü işler başın
J$e bilerek başlamak ve başarı ile tamamlamak için, beyin çok akıllı olması gerektir.
1990 Bu öglüg kişiler oŋarur işig,
yırak tutğu işte bu ögsüz kişig
îşi akıllı insanlar başarırlar; akılsız kimseleri işten uzak tutmalıdır.
1991 Köŋül bolmasa er közi asğı yok,
ögi bolmasa er köŋül osğı yok
Gönül olmazsa, insan gözünün faydası yoktur; akıl olmazsa, insan gönülünden layıkı ile istifade edemez.
1992 Negü ter eşitgil ay ilçi başı,
örüg ked köŋüllüg sınamış kişi
Ey hükümdar, dinle, sakin, iyi gönüllü ve tecrübeli insan ne der.
1993 Kayu erde bolsa ukuş birle ög,
anı er atağıl neçe ögse ög
Hangi insanda akıl ve anlayış varsa, ona insan de, onu ne kadar öğersen öğ.
1994 Ukuş ög bilig kimde bolsa tükel,
yavuz erse ked te kiçig erse ög
Akıl, anlayış ve bilgi tam olarak kimde bulunursa, kötü ise, onu iyi, küçük ise, büyük bil.
1995 Ne edgü-turur bu kişike öge,
ögi bolsa ötrü atağu öge
însan için akıl ne iyi şeydir; akıllı insanlara müşavir nazarı ile bakmalı.
1996 İveklik beliŋ ol kamuğka yavuz,
kalı bolsa begke yüzi boldı boz
Acelecilik her kes için fenadır ve derûnî bir korku neticesidir; eğer bu beyde olursa, onun yüzü kül renkli olur.
1997 İvek kurğu kılkı kılınçı buşı,
biligsizke belgü bolur bu işi
Acelecilik, zevzeklik ve hiddetli mizaç — bunlar bilgisizlik alâmetleridir.
1998 İve kılmış işler neçe yeg bolur,
ive yese aş suv neçe ig bolur
Acele yapılan işler acı olur; acele yemek-içmek yüzünden hastalık gelir.
1999 Kamuğ iş içinde amulluk üdür,
meger tâat erse iviŋü yügür
Her işte sükûneti tercih et; yalnız ibâdette acele et, çabuk davran.
2000 Közi tok kerek hem uvutluğ tüzün,
açuk hem yaruk bolsa kılkın sözün
Bey tok gözlü, haya sahibi ve yumuşak tabiatlı olmalı, sözünde ve hareketinde açık ve vazıh davranmalıdır.
2001 Todumsuz bolur ol közi suk kişi,
közi sukka yetmez bu dünyâ aşı
Gözü aç adam hiç bir şey ile doymaz; gözü aç olana, bütün dünya nimeti kâfi gelmez.
2002 Bu sukluk ig ol bir otı yok emi,
anı emleyümez bu dünyâ kamı
Aç gözlülük, ilâcı ve devası bulunmayan bir hastalıktır; onu, bütün dünya kâhinleri bir araya gelse, yine tedavi edemezler.
2003 Kamuğ aç yese içse âhır todur,
közi aç kişi ölse açlık kodur
Bütün açlar yer ve içerlerse, nihayet doyarlar; aç gözlü adamın açlığı ancak ölümle nihayete erer.
2004 Közi suk kişi neŋke bolmaz bu bay,
kamuğ dünyâ bulsa âhır suk çığay
Aç gözlü adamı mal doyurmaz; bütün dünyaya sahip olsa bile,o yine dâima aç gözlü ve fakirdir.
2005 Uvutluğ kerek beg kişide talu,
uvutluğ kılınçı irilmez tolu
Bey haya sahibi ve insanların seçkini olmalı; haya sahibinin tavır ve hareketi eksilmeyen bir bütündür.
2006 Kimiŋde uvut bolsa kılkı silig,
kamuğ tersiz işke tegürmez elig
Haya sahibi kimse yumuşak tabiatlı olur; kendisine yakışmayan hiç bir işe el sürmez.
2007 Bayat kimke berse uvut köz suvı,
aŋar berdi devlet tükel yüz suvı
Tanrı kime haya ve iz'ân vermişse, ona devlet ile birlikte bütün şerefleri vermiş demektir.
2008 Kamuğ teŋsiz iştin yığığlı uvut,
kamuğ edgü işke ulağlı uvut
Bütün uygunsuz işlere mânı olan hayadır; bütün iyi işlere ulaştıran da hayadır.
2009 Ne edgü neŋ ol bu uvut erke körk,
kamuğ edgü işke uvut boldı örk
Bu haya ne kadar iyi şeydir ve insan için ne büyük bir zînettir; haya insanı her iyi işe sevkeden bir vâsıtadır.
2010 Tili çın kerek bolsa köŋli köni,
bodunka asığ kılsa tuğsa küni
Beyin dili dürüst ve kalbi doğru olmalı ki, halka faydalı olsun ve güneşi doğsun.
2011 Kalı bolsa begler hiyânet köŋül,
bodınka asığ bolmaz andın tüŋül
Eğer beylerin gönülünde hiyânet bulunursa, halka faydaları dokunmaz; onlardan vaz geç.
2012 Köŋül til oŋay bolmasa kör kılık,
ol ildin kaçar kut tapulmaz yorık
Beyin gönülü, dili ve tabiatı düzgün olmazsa, saadet o memlekette dolaşamaz, kaçar.
2013 Sözin kıyğuçı begke tutma umunç,
tiriglik yava bolğa kılğay ökünç
Sözünde durmayan beye ümit bağlama, ömrün boşuna geçer ve peşiman olursun.
2014 İdi sak kerek beg yana ked oduğ,
usat bolsa begler tokınur yoduğ
Bey çok ihtiyatlı ve çok da uyanık olmalı; beyler ihmalkâr olurlarsa, bunun cezasını başkaları çeker.
2015 İki neŋ tuıur ilke bağı beki,
biri saklık ol bir törü el köki
Bir memleketin bağı ve kilidi iki şeyden ibarettir; biri— ihtiyatlılık, biri — kanun; bunlar esastır.
2016 Kayu beg sak erse ilin bekledi,
yağı boynı yençti öze irkledi
Hangi bey ihtiyatlı ise, o memleketini muhafaza eder; düşmana boyun eğdirir ve onu sım-sıkı bağlar.
2017 Kayu beg törü berse elde köni,
ilin itti kodtı yaruttı küni
Hangi bey memlekette doğru kanun koydu ise, o memleketini tanzim etmiş ve gününü aydınlatmıştır.
2018 Bu beglik bağı kör bu iki bolur,
bu iki tükel bolsa beglik turur
Beyliğin başı işte bu iki şeydir; bu ikisi tam olursa, bey beylik yapar.
2019 Negü ter eşitgil yağıçı kür er,
bu saklık bile öz yağısın urar
İhtiyat ile hareket edip, düşmanını yenen, cesur muharip ne der, dinle.
2020 Ayâ ilçi begler ilig kolsa sak,
bu saklık bile sen tüzü ilke bak
Ey ülke beyi, memleketin korunmasını istersen, memleketin her tarafında ihtiyat tedbirleri al.
2021 Bu saklık bile arttı begler eli,
osallık körü buzdı beglik ulı
Ihtiyatlılık beylerin ülkesini genişletir; ihmalkârlık ise, beyliğin temelini göz göre-göre sarsar.
2022 Bu saklık bile sen yağı boynı yenç,
bodunka törü kıl tiril keŋrü inç
Bu ihtiyat ile sen düşmanın boynunu vur, halka hüküm et, rahat ve huzur içinde yaşa.
2023 İki neŋ bile ilçi beglik buzar,
kirür egri yolka könidin azar
Bey iki şey ile kendi beyliğini bozar, eğri yola girer ve doğru yoldan şaşar.
2024 Biri küç birisi osallık kılur,
bu iki bile beg ilin artatur
Bunlardan biri zulüm, biri ihmalkârlıktır; bu ikisi ile bey memleketini harap eder.
2025 Yağı boynı yençmek tiler erse sen,
kulak köz kerek sak kılıp tursa sen
Düşmanın boynunu kırmak istersen, gözünü, kulağını tetikte bulundurmalısın.
2026 Bu saklık bile sançtı begler yağı,
osallık bile buzdı beglik bağı
Beyler düşmanı ihtiyat ile vurmuşlar ve ihmalkârlık ile beyliğin bağlarını çözmüşlerdir.
2027 Osal bolsa begler işin bütrümez,
osal beg bütün bilgü beglik yemez
Beyler ihmalkâr olurlarsa, işlerini başaramazlar; bey iyice bilmelidir ki, ihmalkârlık ederse, beyliği devam edemez.
2028 Sak er tutçı itnip osalığ busar,
osal bolmağınça yağığ kim basar
ihtiyatlı insan dâima hazırlıklı bulunur ve ıhmâlkâre pusu kurar.
2029 Sak erse begi ilke tegmez elig,
kalı tegse yetrür ukuş ög bilig
Bey ihtiyatlı olursa, memleketine el dokundurmaz; eğer dokunursa, o bu tecâvüzü akıl, fikir ve bilgisi ile karşılar.
2030 Bu küçkey kişi kendü beglik yemez,
bu küçkey küçini bodun kötrümez
Zâlim adam üzün müddet beyliğe sahip olamaz; zâlimin zulmüne halk uzun müddet dayanamaz.
2031 Negü ter eşitgil biliglig sözün,
yeyümedi küçkey ilin keç uzun
Bilgili bunu nasıl ifâde eder, dinle; zâlim memleketine uzun müddet hüküm edemez.
2032 Köyer ot-turur küç yağusa küyer,
törü suv-turur aksa nimet öner
Zulüm yanar âteştir, yaklaşanı yakar; kanun— sudur; akarsa, nimet yetişir.
2033 Uzun el yiyeyin tese ay bügü,
törü tüz yorıtğu bodunuğ kögü
Ey hakîm, memlekette uzun müddet hüküm sürmek istersen, kanunu doğru yürütmeli ve halkı korumalısın.
2034 El artar törü birle itlür ajun,
el eksür bu küç birle buzlur ajun
Kanun ile ülke genişler ve dünya düzene girer; zulüm ile ülke eksilir ve dünya bozulur.
2035 Telim ordular buzdı küçkey küçin,
toru öldi âhır bu küçkey açın
Zâlim zulmü ile bir çok sarayları harap etmiş ve sonunda kendisi açlıktan ölmüştür.
2036 Köŋül tüzse begler yorıtsa törü,
bu beglik buzulmaz turur keç örü
Beyler gönüllerini temiz tutar ve kanunu tatbik ederlerse, beylik bozulmaz ve uzun müddet ayakta durur.
2037 Kamuğda yarasız ay ilig kutı,
bu begler öze kopsa yalğan atı
Ey devletli hükümdar, en kötüsü beylerin adının yalancıya çıkmasıdır.
2038 Sözi çın kerek beg ne kılkı bütün,
ınansa aŋar halk tirilse kutun
Beyin sözü doğru olmalı, tavır ve hareketi itimat telkin etmelidir ki, halk ona inansın ve huzur içinde yaşasın.
2039 Bu yalğan kişiler vefâsız bolur,
vefâsız kişi halkka teŋsiz kılur
Yalancı insanlar vefasız olur; vefasız kimseler halkın hayrına uygun olmayan işler yaparlar.
2040 Negü ter eşitgil vefâlığ kişi,
vefâ ol kişike kişilik başı
Vefalı insan ne der, dinle; insan için insanlığın başı vefadır.
2041 Tili yalğan erniŋ cefâ kılkı ol,
cefâ kimde erse uş ol yılkı ol
Sözü yalan olan kimsenin tavır ve hareketi cefâdır; cefâ kimde ise, o kimse hayvandır.
2042 Kişi yalğanmda tileme vefâ,
bu bir söz sınanmış üküş yılkı ol
Yalancı adamdan vefa bekleme; bu uzun yıllardan beri tecrübe edilmiş bir sözdür.
2043 Yüreklig kerek beg yeme alp atım,
yürek birle boldı yağıka titim
Bey cesur, kahraman ve atılgan olmalı; bey cesareti ile düşmana karşı koyar.
2044 Sü başlar eren kür yüreklig kerek,
yüreksiz er at alsa andın yürek
Korkak askerin cesaret alması için, kumandanın kahraman ve cesur olması lâzımdır.
2045 Yüreklig yüreksizke bolsa başı,
yüreklig bolur ötrü tegme kişi
Cesur insan korkakların başına geçer ve her kes ondan cesaret alır.
2046 Bu sözke tanukı bu beytig okı,
bu sözke anuk tut köŋül ög takı
Bu söze şahit olarak, şu beyti oku; bu sözü gönülüne al ve aklına koy.
2047 Kür arslan bolu berse ıtka başı,
bu ıt barça arslan bolur öz tuşı
Arslan köpeklere baş olursa, köpeklerin her biri kendi karşısındakine arslan kesilir.
2048 Kalı bolsu arslanka ıt başçısı,
ol arslan bolur barça ıt sakışı
Eğer arslanlara köpek baş olursa, o arslanların hepsi köpek gibi olur.
2049 Akılık kerek begke kodkı köŋül,
bu kodkı köŋül birle kılkı amul
Beye cömertlik ve alçak gönüllülük lâzımdır; alçak gönllülük ile birlikte tabiatı da sakin olmalıdır.
2050 Akı bolsa begler atı çavlanur,
atı çavı birle ajun beklenür
Beyler cömert olursa, adları dünyaya yayılır; bunların nâm ve şöhretim üc dünya korunur.
2051 Ava yığlu tirlür er at sü bolur,
er at sü bile er tilekin bulur
Etrafına üşüşerek, asker toplanır ve ordu olur; asker ve ordu ile insan dileğine kavuşur.
2052 Negü ter eşitgil urup yegli er,
urup al ay alp er yana erke ber
Harp eden ve hayatını bununla kazanan insan ne der, dinle : ey kahraman, vur al ve aldıklarını tekrar yiğitlere ver.
2053 Akı bol bağışla içür hem yetür,
kalı eksüse ur yana al yetür
Cömert ol, bağışla, yedir ve içir; eğer malın eksilirse, tekrar vur, al ve eksileni tamamla.
2054 Azığlığ kür erke bu neŋ eksümez,
tutuğlı ürüŋ kuşka meŋ eksümez
Cesur, gözü pek olan insan için mal eksik olmaz; ak doğan için derem eksik olmaz.
2055 Kılıç baldu ok ya kavi küç yürek,
bar erken ked er neŋke korkmaz kerek
Kılıç, balta, ok, yay ile kuvvet ve cesaret varken, yiğit adam mal için endişe etmemelidir.
2056 Ajunçı bügü beg nelük kenç urur,
er at kayda bolsa anuk kenç alur
Dünya hâkimi hakîm bey niçin hazîne toplar; asker nerede ise, oradan hazır hazîne alır.
2057 Bu el tutğuka köp er at sü kerek,
er at tutğuka neŋ tavar tü kerek
Memleket tutmak için, çok asker ve ordu lâzımdır; askeri beslemek için de çok mal ve servete ihtiyaç vardır.
2058 Bu neŋ alğuka bir kerek bay bodun,
bodun baylıkıŋa törü tüz kodun
Bu malı elde etmek için, halkın zengin olması gerektir; halkın zengin olması için de, doğru kanunlar konulmalıdır.
2059 Bularda biri kalsa törti kalur,
bu törti yeme kalsa beglik ulur
Bunlardan bin ihmâl edilirse, dördü de kalır; dördü birden ihmâl edilirse, beylik çözülmeğe yüz tutar
2060 Adın ma bu beş neŋ yırak tutğu beg,
atı edgü bolsa kü çav bolğu teg
iyi nâm ve şöhretle adının yayılmasını isterse, bey bir de şu beş şeyi kendinden uzak tutmalıdır.
2061 Birisi iveklik birisi saran,
üçünçi buşılık serin öz tiren
Biri acelecilik, ikincisi cimrilik ve üçüncüsü hiddettir; bunlara karşı mukavemet et, mağlûp olma.
2062 Bu törtünç yavuz begke arkuk kılınç,
beşinçi yarağsız bu yalğan erinç
Bir bey için fena olan şeylerin dördüncüsü inatçılıktır; yakışmayan bu şeylerin beşincisi, şüphesiz, yalancılıktır.
2063 Bu kaç neŋde begler yırak tutğu öz,
atı artamasa yorık bolsa söz
Adının kötüye çıkmaması ve sözünün itibârını kaybetmemesi için, beyler bunlardan kendilerini uzak tutmalıdır.
2064 Bularda eŋ ınğa bu arkuk kılınç,
bu arkuk kılınçlığ ne muŋluğ erinç
Bunların en kötüsü bu inatçılıktır; inatçı kimse, hiç şüphesiz, çok sıkıntı çeker.
2065 Muŋar meŋzetü sözni şâir ayur,
bu şâir sözi tutsa sözke bayur
Şâir buna benzer bir söz söylemiştir; şâir sözüne değer veren insanın ifâdesi zenginleşir.
2066 Ağır yük kişike kılınç arkukı,
kılınç arkuk erse bulun at okı
İnatçılık insan ıçm ağır bir yüktür; inatçılıktan kendini kurtar ve onunla savaş.
2067 Yağı kılmağusın kılınçı kılur,
yağı bu yağıda negü adrukı
Düşmanın yapamadığı fenalığı onun kendi hareketi kendisine yapar; bunun düşmandan farkı nedir, bu da düşmandır.
2068 Üküş el tutayın tese ay ilig,
üç iş kılğu ötrü yetilse elig
Ey hükümdar, bir çok memleketleri elde etmek istersen, yapabilirden, şu üç işi yap.
2069 Oŋ elgin kılıç tutsa ursa salıp,
sol elgi bile neŋ ülese alıp
Sağ elin ile kılıç sallar ve vururken, sol elin ile mal dağıt.
2070 Tilin sözlese söz şekerde süçig,
boyun berdi beg kul uluğ ya kiçig
Ağzından çıkan sözler şekerden daha tatlı olsun; böylece bey-kul, büyük-küçük, hepsi sana boyun eğer.
2071 Ay ilig bu kaç ner kerek begke kör,
bodunka sevülse orun bolsa tör
Halk tarafından sevilmesi ve itibar görmesi için, ey hükümdar, beyin şu bir şeye sahip olması lâzımdır.
2072 Küler yüz süçig söz silig öz kerek,
kılınçı bularka tükel tüz kerek
O güler yüzlü, tatlı sözlü, yumuşak huylu olmalı ve bütün hareketlerinde de bunkra uygun davranmalıdır.
2073 Köŋül tutsa kodkı hem elgi akı,
bularka yaraşı bağırsaklıkı
Bey gönülünü alçak tutrralı, eli açık olmalı, merhameti de bunlarla mütenâsip bulunmalıdır.
2074 Kamuğ törlüg erdem bu bilse tükel,
yırak erse andın yarağsız muhâl
Her türlü fazileti tam olarak elde etmeli; uygunsuz ve olmayacak şeylerden uzak durmalıdır.
2075 Kişi üdrümi bu bodunda talu,
talu üdrüm ol bu irüksüz tolu
Böyle bir bey insanların seçkini ve halkın iyisidir; seçkin ve iyi olan kimse eksilmeyen bir aya benzer.
2076 Ajun bodnı barça aŋar kul bolur,
ajun yer bu begler tilekin bulur
Bütün dünya halkı ona kul olur; bu gibi beyler dünyaya hâkim olurlar ve bütün dileklerine kavuşurlar.
2077 Tügük yüz irig söz küvez kür kılık,
kişig yirgürür köndrü bilmez yorık
Asık suratlı, kaba sözlü, kibirli ve mağrur insan her keşi kendisinden nefret ettirir ve işini yoluna koyamaz.
2078 Otunluk iveklik yinik kurğuluk,
kara kılkı ol bu yırak turğuluk
Küstahlık, acelecilik, zevzeklik, bunlar avam tabiatıdır; bey bunlardan uzak bulunmalıdır.
2079 Kara kılkı begke kereksiz yağuk,
yağuk bolsa begke uçuzluk anuk
Avam tabiatının beye yakın olması uygun düşmez; bu tabiat yaklaşırsa, bey itibârını derhâl kaybeder.
2080 Kara kul karası bolur beg ürüŋ,
karalı ürüŋli adırttı körüŋ
Siyah — kul rengidir, bey — beyaz olur; siyah ve beyaz renkleri ayırt edilmiştir.
2081 Talu beg bolayın tese belgülüg,
talu tutğu erdem ay atlığ külüg
Seçkin bir bey olabilmek için, fazilete kıymet verilmelidir, ey namlı meşhur.
2082 Atı beg bolur bolsa kılkı kara,
karada bu ınğa bolur halk ara
Bir kimsenin adı bey, fakat tabiatı avamınki gibi olursa, o halk arasında avamdan daha aşağı görülür.
2083 Yüzi körki körklüg kerek beg yülüg,
bodı ortu bolsa ne çavluğ külüg
Bey güzel yüzlü, saçı-sakalı düzgün, yakışıklı ve orta boylu olmalı; aynı zamanda nâm ve şöhret sahibi bulunmalıdır.
2084 Köŋli yüzin körse sevse körüp,
eli bodnı baksa küvense turup
Yüzünü gören her kes, bakınca, onu sevmeli; memleketi ve halkı ona bakıp, güvenle yaşamalıdır.
2085 Yağıka katığ bolsa ersigliki,
körür közke suv berse körklüglüki
Düşmana karşı cesur ve mert olmalı; güzelliği bakan gözü sevgi ile parlatmalıdır.
2086 Ayı bod uzun bolsa ögmez bilig,
ayı ma çöküt bolsa bolmaz silig
Bilgi nazarında boyunun çok uzun olması makbul değildir; onun çok bodur olması da güzel düşmez.
2087 Kalı mundağ erse bod ortu kerek,
bodı ortu bolsa bolur edgürek
Onun için bey orta boylu olmalıdır; orta boylu olması daha iyidir.
2088 Negü ter eşitgil sınamış kişi,
başında keçürmiş yaşamış kişi
Çok yaşamış ve başından çok şeyler geçirmiş, tecrübeli insan ne der, dinle.
2089 Bodı kısğa yunçığ kılınçı buşı,
buşı kayda bolsa tütüşke başı
Kısa boylu, bodur kimseler hırçın tabiatlı olurlar; hırçın nereye giderse, orada kavga başlar.
2090 Bod ortu kerek hem teŋinçe yarağ,
işiŋ ortu tut ay biliglig kişi
Boy orta ve her şey bununla mütenâsip olmalı; ey bilgili insan, her işte itidalden ayrılma.
2091 Bor içmez kerek beg fesâd kılmasa,
bu iki kılıktın kaçar kut basa
Bey içki içmemeli ve fesatlık yapmamalıdır; bu iki hareket yüzünden, sonunda ikbâl elden gider.
2092 Süçigke süçinse ajun begleri,
açığ boldı el kün bodun igleri
Dünya beyleri şarabın tadına alışırlarsa, memleketin ve halkın bundan çekeceği zahmet çok acı olur.
2093 Oyunka avınsa ajun tutğuçı,
ilin buzdı boldı özi koltğuçı
Dünyaya sahip olan vaktini kumara verirse, memleketin bozar ve kendisi de muhtaç duruma düşer.
2094 Üdinde keçürse bu beglik işin,
anı yetse bolmaz ederse kuşın
Devlet işleri ihmâl edilir ve vakfında yapılmazsa, arkasından avcı kuşla takip etsen bile, bir daha ele geçmez.
2095 Negü ter eşitgil bilig bergüçi,
biligsizni bordın söküp tıdğuçı
Bilgi veren ve bilgisizi yererek, içkiden men'eden insan ne der, dinle.
2096 Bor içme ayâ borçı boğuzı kulı,
bor içse açıldı çığaylık yolı
Ey içki düşkünü, boğazının esiri, içki içme; içki içersen, sana fakirlik yolu açıldı demektir.
2097 Kara borçı boldı neŋi boldı yel,
begi borçı bolsa kaçan turğa el
Avam içkiye müptelâ oldu, malı rüzgâr gibi uçtu; bey içkiye müptelâ olursa, memleketi nasıl durur.
2098 Yağı ol bu bor timçi eltür kümüş,
kılınçı tütüş boldı kılkı uruş
Bu içki ve meyhaneci düşmandır, insanın parasını alır; içki içen hırçın ve kavgacı olur.
2099 Esürse kişi telve munduz bolur,
bu telve işi kör kaçan tüz bolur
insan sarhoş olursa, deli olur ve aklını kaybeder; deli hiç doğru iş yapar mı.
2100 Negü ter eşitgil sakınuk tili,
bu söz işke tutğıl ay boğuzı kulı
Takva sahibi insan ne der, dinle; ey boğazının kulu, bu söze göre hareket et.
2101 Neçe kılğu işler bor içse kalur,
neçe kılmağu iş esürse kelür
Yapılacak nice işler içki yüzünden yapılamaz; yapılmaması gereken nice işler de sarhoşken yapılır.
2102 Neçe teŋsiz işler bor içse bolur,
neçe edgü işler esürse kalur
Nice uygunsuz işler içki yüzünden işlenir; nice iyi işler sarhoşluk yüzünden geri kalır.
2103 Bor içse oyunka avınsa begi,
kaçan yetgey el kün işiŋe ögi
Bey içki içer ve oyunla vakit geçirirse, memleket işini düşünmeğe ne zaman fırsat bulur.
2104 Fesâd kayda bolsa kaçar kut teze,
fesâd çın yorır tutçı beglik buza
Nerede fesat olursa, oradan saadet kaçar, gider; fesat, şüphesiz, her yerde dâima beyliğe halel getirir.
2105 Arığ ol bu kut kıv arığlık tiler,
süzük ol bu devlet süzükni yüler
Saadet ve ikbâl temizdir, her yerde temizlik arar; bu saadet durudur ve ancak saf olanı destekler.
2106 Begi içgüçi bolsa mufsid otun,
kamuğ içgüçi boldı bodnı bütün
Bey içkiye müptelâ, müfsit ve kaba: olursa, onun bütün halkı da ayyaş olur.
2107 Kara teŋsizin barça begler iter,
begi kılsa ternsiz anı kim yeter
Halkın bütün uygunsuzluklarını beyler düzeltir; bey uygunsuzluk ederse, onu kim yola getirir.
2108 Arığsıznı yalŋuk suvun yup arır,
kalı artasa suv negün yup arır
insan temiz olmayan şeyleri su ile yıkayıp, temizler; eğer su kirlenirse, o ne ile ve nasıl temizlenir.
2109 Kişi iglese ot otaçı berür,
otaçı igiŋe otın kim kılur
İnsan hastalanırsa, tabip bunun ilâcını verir; eğer tabip hastalanırsa, onu kim tedavi eder.
2110 Arığ tutğu begler köni kılk kılık,
bodun beg yolındın tüzer yol yorık
Beyler tavır ve hareketlerini temiz ve doğru tutmalıdırlar; halk yolunu ve gidişini beyin yoluna uydurur.
2111 Neteg tutsa begler kör öŋdi törü,
bodun boldı andağ ol öŋdi körü
Beyler örf ve kanuna nasıl riâyet ederlerse, halk da aynı şekilde örf ve kanuna itaat eder.
2112 Bu sözke tanukı munu bu söz ol,
söziŋe baka körse mani tuz ol
İşte şu söz de buna şahittir; bu sözün, dikkat edersen, mânası buna uygundur.
2113 Bu begler ne yolça yorısa kalı,
uş ol beg yorıkı bu kulnuŋ yolı
Beyler hangi yoldan giderlerse, beylerin bu gidişi kulun da yoludur.
2114 Begi edgü bolsa yorıkı köni,
takı artuk edgü yorığay kulı
Beyi iyi ve gidişi doğru ise, kulu da daha iyi yürüyecektir.
2115 Küvez kür kereksiz ne köŋli uluğ,
küvezlik azıtur könilik yoluğ
Bey mağrur, kabadayı ve kibirli olmamalı; gurur insanı doğru yoldan çıkarır.
2116 Uluğ boldı begler kutun belgülüg,
kiçig tutğu köŋlin kötürse ülüg
Beyler, şüphesiz, saadetle büyük olurlar; bundan nasip alabilmeleri için gönüllerini küçük tutmalıdırlar.
2117 Negü ter eşitgil ukuşluğ yeg er,
bodunda talusı biliglig beg er
Akıllı, insanların iyisi, halk arasında seçkin ve bilgili bey ne der, dinle.
2118 Uluğsığ bedük tutsa begler köŋül,
seziksiz uçuzluk körür ay oğul
Beyler büyüklük taslar ve kibirli olurlarsa, ey oğul, onlar, şüphesiz, itibar görmezler.
2119 Küvezlik bile kökke ağmaz kişi,
kalı kodkı bolsa buzulmaz işi
Gurur ile insan göğe yükselmez; alçak gönüllü olmakla da işi bozulmaz.
2120 Küvezlik asığsız köŋül tumlıtur,
köŋül kodkı bolsa kişig yoklatur
Gurur faydasızdır, o insanları kendinden soğutur; alçak gönüllülük insanı yükseltir.
2121 Beg alçak kerek bolsa kodkı köŋül,
munı teg yok erse sen andın tüŋül
Bey mütevazı ve alçak gönüllü olmalıdır; eğer böyle değil ise, sen ondan elini çek.
2122 Beg alçak kerek bolsa köŋli açuk,
yazukluğ kişidin keçürse yazuk
Bey mütevazı ve alçak gönüllü olmalı, suçlu kimselerin de suçunu affetmelidir.
2123 İsinür er at terk bağırsak bolur,
bağırsak kişiler tapuğsak bolur
Hizmetinde bulunanlar ona çabuk ısınırlar ve gönülden bağlı olurlar; gönülden bağlı olan, candan adamlar severek hizmet ederler.
2124 Bodun başçı begke bu himmet kerek,
bu himmet bile hem mürüvvet kerek
Halka baş olan beye himmet lâzımdır; bu himmet ile birlikte mürüvvet de bulunmalıdır.
2125 Bu himmet mürüvvet bile barsa çav,
bolur beg tileki yorır ötrü av
Bey himmet ve mürüvvet ile şöhret bulursa, dileğine erişir ve av ayağına gelir.
2126 Kimiŋ himmeti bolmasa ol ölüg,
ikigün ajunda bu bulmaz ülüg
Himmet sahibi olmayan kimse ölüdür; o her iki dünyada da mahrum kalır.
2127 Bu himmet bile hem siyâset kerek,
siyâsetka beglik riyâset kerek
Himmeti ile beraber, bir de siyâset lâzımdır; siyâset için de beylik şartlarını hâiz bir beyin riyaseti lâzımdır.
2128 Siyâset bile beg tüzer el törü,
kara kılkı itlür siyâset körü
Bey memleket ve kanunu siyâset ile düzene koyar; halk hareketini onun siyâsetine bakarak, tanzim eder.
2129 Bu sözke yanutı bu beyt ol tanuk,
tanuk kayda bolsa bu huccet anuk
Şu beyitler bu söze cevap ve şahittir; şahit nerede ise, hüccet de oradadır.
2130 Bu begler kapuğın siyâset bezer,
siyâset bile beg ilini tüzer
Beylerin kapısını siyâset süsler; bey siyâset ile memleketini düzene koyar.
2131 İsizke siyâset yorıtğu kerek,
bodun bulğanukın siyâset süzer
Kötü insanlara karşı siyâset yürütmeli; halk arasında kargaşalığı siyâset yatıştırır.
2132 Bu el tutrukı hem tüpi bekliki,
iki neŋ-turur aslı yıldız köki
Memleketin direği, temeli, sağlamlığı, esâsı ve kökü iki şeye bağlıdır.
2133 Birisi bodunka törü ol ülüş,
birisi er atka ülese kümüş
Bunlardan biri halkın hakkı olan kanun, diğeri de hizmette bulunanlara dağıtılan gümüştür.
2134 Törü birle bodnı sevinse turup,
kümüş bolsa er at yarunsa körüp
Kanun himayesinde halk sevinç içinde yaşamalı ve parayı görerek, hizmet edenlerin de yüzleri gülmelidir.
2135 Bu iki kotu bulsa begdin sevinç,
eli kapı itlür bulur beg avınç
Bu iki zümre beyden memnun olursa, memleketi ve idaresi düzene girer; bey huzura kavuşur.
2136 Kayu beg bodunka törü bermese,
küdezmese bodnın yegüçi yese
Her hangi bir bey halka kanun vermez, halkı korumaz ve halkın serveti kapanın elinde kalırsa,
2137 Ot ıdtı bodunka buzuldı eli,
yıkıldı seziksiz bu beglik ulı
O halkın içine ateş atmış olur; memleketi bozulur ve hiç şüphesiz, beyliğin temeli yıkılır.
2138 Kayu beg er atnı sevindürmese,
kılıç kında çıkmaz anuŋda basa
Hangi bey askerini memnun etmezse, kılıç da kınından çıkmaz.
2139 Kılıç birle begler uzatur elig,
kılıçsız osal beg basumaz ilig
Beyler kılıç ile memleketlerine hâkim olurlar; kılıçsız, gafil bey memleketine sahip olamaz.
2140 Kılıç baldu boldı bu el sakçısı,
kılıçın alır el bodun başçısı
Kılıç ile balta memleketin bekçisidir; halkın başında bulunan, kılıç sayesinde memleketler ele geçirir.
2141 Negü ter eşitgil ajun tutğuçı,
kılıç baldu birle yağığ utğuçı
Dünyayı elinde tutan, kılıç ve balta ile düşmanını yenmiş olan ne der, dinle :
2142 Ayâ el tutuğlı ilig saklağu,
osallık bile yer yegüçi ağu
Ey memlekete hâkim olan, onu muhafaza etmeli; zehir yiyen kimse bunu gaflet yüzünden yer.
2143 Kılıç baldu sakçı tutun ay unur,
kılıç sakçı bolsa beg inçlik bulur
Ey kudretli, kılıç ve baltayı kendine muhafız yap; kılıç bekçi olursa, bey rahata kavuşur.
2144 Kılıç teprer erken yağı tepremez,
kılıç kınka kirse beg inçlik yemez
Kılıç kımıldadığı müddetçe düşman kımıldayamaz; kılıç kınına girerse, beyin huzuru kaçar.
2145 Sevinçlig tut ay beg kılıç urğuçığ,
sevinçin tiril tutçı körme açığ
Ey bey, kılıç kullananı her vakit memnun et ve böylece kendin de dâima sevinç içinde yaşa ve zahmet yüzü görme.
2146 Yana aydı ögdülmiş ilig kutı,
bu el işleri ters uluğ kör atı
Öğdülmiş tekrar dedi : — Ey devletli hükümdar, memleket işleri çok ağır, fakat şerefi büyüktür.
2147 Bedük iş bodun başlamakı ağır,
baş ağrığ bile tutçı emgek tegir
Halka baş olmak büyük ve ağır bir iştir; o dâima başa dert olur ve insana eziyet verir.
2148 Sevinçi az ol körse kadğu üküş,
az ol öggüçisi telimrek söküş
Dikkat edersen, sevinci az, kaygısı çoktur; öğeni az, fakat söğeni daha çoktur.
2149 Kayuka baka körse korkınç-turur,
sevinçin sora körse azrak erür
Nereye bakarsan, orada bir tehlike vardır; sevincini sorarsan, o daha azdır.
2150 Üküş sevmegüçi severi az ol,
kerişi telimrek ereji az ol
Sevmeyeni çok, seveni nâdirdir; didinmesi çok, rahatı azdır.
2151 Bütünsüz bolur tegme yerde köŋül,
köŋül bütmese erke artuk muŋ ol
Hiç bir yerde gönülü emin olmaz; gönülün emin olmaması, insan için, büyük bir ıstıraptır.
2152 Körü barsa tegme işinde hatar,
hatarlığ işig körse tatığ kiter
Dikkat edersen, onun her işinde bir tehlike vardır; tehlikeli işin tadı kaçar.
2153 Negü ter eşitgil ukuşluğ sözi,
ukuşluğ sözi körse yinçü tözi
Dinle, akıllı sözü ne der; akıllının sözü, dikkat edersen, tamamen bir inciye benzer.
2154 İlig boynı kılça ükekçe başı,
aŋar ked ınanmaz ukuşluğ kişi
Hükümdarın boynu kıl gibi, başı ise, burç kadardır; akıllı insan ona pek inanmaz.
2155 Kılıç baş özele mesel beglik ol,
küniŋe aŋar miŋ hafarlığ işi
Beylik baş üzerinde bir kılıç gibidir; her gün onun için tehlikeli bin iş vardır.
2156 Bu yaŋlığ-turur barça beglik işi,
kayusı erej yer kayu öz başı
Her beylik işi böyledir; bazısı huzura kavuşur, bâzısı ise, kendi başını yer.
2157 Özüŋ dünyâ ukbi bulayın tese,
bu kaç işni kodma katığlan usa
Dünya ve âhireti, bunların her ikisini birden bulmak istersen, şu bir kaç ışı bırakma; muktedirsen, bunları yerine getir.
2158 Köŋül til köni tut bayatka sığın,
idi yarlığın sen ağır tut tapın
Gönül ve dilini doğru tut, Tanrıya sığın; Allanın emrine itaatsizlik etme.
2159 Negü kelse rabdın tapı bol tapı,
özüŋ kullukı ol tapılık tüpi
Tanrıdan ne gelirse, ona razı ol; her şeye razı olmak kulluk icâbıdır.
2160 Tüzü halkka köŋlün bağırsak bulun,
tuçı edgülük kıl sen edgü bulun
Bütün halka içten gelen bir merhamet göster; dâima iyilik yap ve kendin iyilik bul.
2161 Bodunka asığ kıl yulıp kılma yas,
kılınç edgü tutğıl isiz yası bas
Halka faydalı ol, ona zarar verme; ıyı hareket et, kötülerin zararlarını ortadan kaldır.
2162 Seniŋ boldı dünyâ tiŋlik bile,
tiŋlik bulunsa yatıp ye küle
Dünya ve hayat senin oldu; hayatta iken, ondan sevinçle istifâde et.
2163 Bütün cân üzülse umunç tut uluğ,
bayat birge edgüke edgü yoluğ
Can çıksa dahi, ümidini kesme; inan ki, Tanrı iyiye iyi yol gösterir.
2164 Munukı men aydım eşitti ilig,
bu yaŋlığ kerek begke erdem bilig
İşte benim bu söylediklerimi hükümdar işitti; bey için böyle bir fazilet ve bilgi lâzımdır.
2165 Kayu erde bolsa bu erdem törü,
anı beg atap ilke tikgü örü
Hangi insanda bu fazilet ve bu terbiye bulunursa, onu, bey olarak, memlekette yükseltmelidir.
2166 Tükel beg bolur bu bodunka başı,
anıŋdın bulur tegme edgü kişi
Böylesi mükemmel bir bey ve halka baş olur; insan ondan her türlü iyilik bulur.
2167 Negü ter eşitgil biliglig tetig,
biliglig tetig bilgi ilke itig
Bilgili ve zeki insan ne der, dinle; bilgili ve zeki insanın bilgisi memleket için bir zînettir.
2168 Biliglig kerek beg ukuşluğ köni,
yüreklig hem öglüg bedüse üni
Bey bilgili, akıllı ve âdil olmalı; şöhretinin yayılması için de cesur ve tedbirli davranmalıdır.
2169 Akı hem tüzün hem uvutluğ silig,
bağırsak bolup ked küdezse ilig
Bey, memleketini iyice koruyabilmesi için, bir de asıl, haya sahibi, yumuşak huylu ve merhametli olmalıdır.
2170 Közi tok serimlig ne kodkı köŋül,
suyurkap keçürgen ne kılkı amul
O gözü tok, sabırlı, alçak gönüllü, şefkatli ve sakin tabiatlı olmalıdır.
2171 Kamuğ erdemi bolsa erde örü,
bodunka berür bolsa edgü törü
Bütün faziletlerde her keşten üstün olmalı; halka karşı adaletle muamele etmelidir.
2172 Kayu ilke bolsa bu yaŋlığ begi,
kutuldı ol el bodnı kitti igi
Hangi memleketin beyi böyle olursa, o memleket halkı kurtulur; derdi kalmaz.
2173 Tuğar kut küni ilke inçlik bolur,
diriğa bu yaŋlığ kişiler ölür
Orada saadet güneşi doğar ve memleket huzura kavuşur; fakat ne yazık ki, bu gibi insanlar çok yaşamazlar.
2174 Bu erdi ay ilig meniŋ bilmişim,
munukı ötündüm saŋa ukmışım
Ey hükümdar, benim bildiğim bunlardır; aklımın erdiklerini işte sana arzettim.
İlig suali Öğdülmişke HÜKÜMDARIN ÖĞDÜLMİŞ'E CEVABI
2175 İlig aydı uktum köni sözlediŋ,
kereki bu erdi bilig yazmadıŋ
Hükümdar : — Anladım, doğru söyledin, bana lâzım olan bunlar idi, bilgide yanılmadın— dedi —
2176 Takı bir ayıtğu sözüm bar saŋa,
anı ma açukluğ ayu ber maŋa
Sana soracak bir sözüm daha var, onu aa bana açık olarak, söyle.
2177 Bu yaŋlığ begi bolsa erdem tolu,
veziri negü teg kerek ay talu
Beyi böyle her türlü fazilet sahibi olursa, ey seçkin insan, veziri nasıl olmalıdır ki,
2178 Kalın kaznak ursa bu altun kümüş,
itilse eli artsa ol kend uluş
Altın ve gümüşten zengin bir hazine toplasın; memleket düzene konsun, şehir ve eyâletler çoğalsın.
2179 İlin itse bassa tüz öŋdi urup,
isinse er at köŋli edgü bulup
Memleketi tanzim eyleyerek, doğru kanun ile idare etsin; hizme tinde bulunanlar iyilik görerek, ona ısınsın,
2180 Bodun inçke tegse ilig tegmese,
begi atı edgün yadılsa basa
Halk huzura kavuşsun, kimse ona el uzatmasın; beyin adı iyilik ile dünyaya yayılsın.