Ögdilmiş Hükümdara Hazinedarın Nasıl Blr İnsan Olması Lâzım Geldiğini Söyler

Eski Türkçe aslı Günümüz Türkçesine aktarımı
XXXV Öğdülmiş İligke Ağiçi Negü Teg Er Kerekin Ayur Ögdilmiş Hükümdara Hazinedarın Nasıl Blr İnsan Olması Lâzım Geldiğini Söyler
2743 Yanut berdi ögdülmiş elig kutı,
sevüg neŋ bu altun kümüş cân otı
Öğdülmiş cevap verdi : — Ey devletli hükümdar, altın ve gümüş sevinilecek şeydir ve cana ilâcdır — dedi —
2744 İdi çın bütün ked kerek er köni,
köŋül yaymasa ötrü tutsa munı
Beyin gönülüne şüphe girmemesi ve onu hizmette tutması için, hazinedarın çok doğru, itimat edilir, iyi ve dürüst bir insan olması lâzımdır.
2745 Negü ter eşitgil bu şartlar başı,
ajun tezginip neŋeke tegmiş kişi
Dünyayı dolaşan ve böylece servet sahibi olan tüccar-başı ne der, dinle,
2746 Sevüg neŋe bu cân cânda yegrek sevüg,
kümüş altun ol cânda kedrek sevüg
Bu can sevilecek bir şeydir, ondan daha çok sevilecek şey, altın ve gümüştür; o candan çok daha kıymetlidir.
2747 İtilmez köŋülüg iter bu kümüş,
egilmez kişini eger bu kümüş
Perişan olan gönülleri bu gümüş huzura kavuşturur; eğilmeyen başları bu gümüş eğer.
2748 Kümüş körse yalŋuk köŋül tutmasa,
yarağay anı çın firişte tese
insan gümüşü görür ve ona gönül bağlamazsa, ona hakikî bir melek demek daha doğru olur.
2749 Kür er kördi altun özi yumşadı,
irig sözlüg erniŋ sözi yumşadı
Altın görünce, pek yürekli insanlar bile yumuşar; kaba sözlü insanların da sözü nâzikleşir.
2750 Közi tok kerek hem kılınçı bütün,
barı arta barsa küniŋe kutun
Servetin günden-güne ve saadet içinde artmakta devam etmesi için, hazinedarın gözü tok olmalı, tavır ve hareketi de güven telkin etmelidir.
2751 Üküş neŋe körü todmış erse közi,
yana korkar erse bayatka özi
Çok mal görerek, gözü doymuş olmalı ve kalbinde Allah korkusu bulunmalıdır.
2752 Halâl hem harâm adrar erse aça,
yarağlığ yarağsıznı bilse seçe
Helâl ve haramı iyice ayırt etmeli; yarayan ve yaramayanı iyice seçebilmelidir.
2753 Közi tok kişiler neŋiŋ edlemez,
bütün çın kişiler özin yeglemez
Gözü tok kimseler senin servetini kendi menfaatları için kullanmazlar; doğru ve dürüst insanlar kendilerini lekelemezler.
2754 Kiçigde körü kalsa altun kümüş,
anıŋ suklukı bolmaz ança üküş
Küçüklüğünde altın ve gümüş görmüş olan kimse kendisini pek fazla mal hırsına kaptırmaz.
2755 Özi korkar erse bayatka kalı,
bu er tutğa şeksiz könilik yolı
Eğer kendisinde üstelik Allah korkusu da varsa, bu kimse, şüphesiz, doğruluk yolunu tutar.
2756 Könilik mün ol barça edgü asığ,
bu asğı bile buldı meŋü tatığ
Doğruluk bir sermâyedir ve bütün iyilikler bu sermâyenin kârıdır; bu kâr ile insan ebedî tadı bulmuştur.
2757 Köni bolsa yalŋuk küni edgü ol,
küni edgü bolsa kutı meŋü ol
insan doğru olursa, günü iyi olur; günü iyi olursa, ebedî saadete kavuşur.
2758 Negü ter eşitgil bağırsak sözi,
bu söz işke tutğıl ay ajun tözi
Samimî insan ne der, dinle; ey dünyanın temeli, bu söze göre hareket et.
2759 Köŋül til köni tut kılınçıŋ bütün,
saŋa kelge devlet bu dünyâ bütün
Düşüncen ve sözlerin doğru, hareketin güvenilir olsun, saadet ve bütün bu dünya nimetleri sana gelir.
2760 Köni bolduŋ erse kutadğay künüŋ,
selâmet tirilgil sevinçin kulun
Doğru olursan, günün kutlu olur; sevinç ve saadet içinde, selâmetle ömür sür.
2761 Bağırsak kerek hem oduğ sak tetig,
tetiglik bile er kılur miŋ itig
Hazinedar gönülden bağlı, uyanık, ihtiyatlı ve zeki olmalıdır; insan zekâ ile her işinde muvaffak olur.
2762 Uvutluğ kerek hem yeme ög köŋül,
uvutsuz kişide yırak tur tüŋül
O akıllı ve tedbirli olduğu gibi, haya sahibi de olmalıdır; hayâsız adamdan uzak dur, ondan vaz geç.
2763 Uvut ol tıdığlı yarağsız işig,
uvut ol iter kılkı artak kişig
İnsanı yakışıksız işlerden alıkoyan hayadır; kötü tabiatlı insanları düzelten de yine hayadır.
2764 Bor içmez kerek hem özin tutğuçı,
özin tutğuçı er kutuğ tapğuçı
O içki içmemeli ve nefsine hâkim olmalıdır; nefsine hâkim olan insan saadeti bulur.
2765 Bor içse akılık kılur ol neŋin,
kişike üler neŋ alumaz teŋin
içki içerse, mal ile cömertliğe kalkışır; malı etrafına dağıtır, fakat karşılığını alamaz.
2766 Bu işke ağıçı saran edgürek,
saranlık bile neŋ küdezgü kerek
Bu iş için eli sıkı bir hazinedar daha iyidir; hazinenin malı hasisçe gözetilmelidir.
2767 Bağırsak tapuğçı kör özkey bolur,
bu özkey tapuğçı begin bay kılur
Sâdık hizmetkâr sâdık olur; sâdık hizmetkâr beyini zengin eder.
2768 Bağırsak kişi ol kişi üdrümi,
bağırsaknı bek tut ay er ködrümi
içten bağlı kimse insanların seçkinidir; içten bağlı olan kimseyi sıkı tut, ey insanların ileri geleni.
2769 Ağıçı oduğ bolsa iş artamaz,
sakışlığ tutar neŋ özin örtemez
Hazinedar uyanık olursa, işler bozulmaz; malı hesaplı tutar ve kendisini de yakmaz.
2770 Ögi bolsa yalŋuk unıtmaz bolur,
sanu saknu işler yaŋılmaz bolur
Akıllı olan insan hiç bir şeyi unutmaz; işini hesaplı ve düşünerek görür ve hiç bir vakit yanılmaz.
2771 Unıtğan bolur körse ögsüz kişi,
bu ögsüz ağıçı buzar öz işi
Akılsız adam, dikkat edersen, unutkan olur; akılsız hazinedar kendi işini bozar.
2772 Tetiglik kerek kılsa törlüg sakış,
tetig bolmağınça kalı adrar iş
Her türlü hesabı yapmak için, zekâ lâzımdır; zekâ olmayınca, insan hesap işlerini karıştırır.
2773 Bitigçi kerek uz kamuğ hat bilir,
sakışığ bitigin küdezse kalır
Onun usta bir muhasebeci olması ve her çeşit kaydı bilmesi lâzımdır; hesabın iyice tutulması için, dikkatle kayda geçmesi gerektir.
2774 Bitigçi küdezgü kiriş hem çıkış,
bitigin küdezgü kamuğ törlüg iş
Muhasebeci gelir ve giderleri yazı ile tesbit etmeli; her türlü muamele kayda geçirilmelidir.
2775 Yıl ay öd bitise küni belgülüg,
açukluğ adırtlığ sanı belgülüg
Yıl, ay ve günü yazılırsa, tarihi belli olur ve sayılar açık ve vazıh olarak bilinir.
2776 Sakış saklıkı çın bitig birle ol,
bitip kodsa sakış kapuğ açtı yol
Hesapta emniyet, şüphesiz, kaydetmekle temin edilir; hesap muntazam kaydedilirse, işler aksamaz.
2777 Negü ter eşitgil bağırsak kişi,
sakış birle bek tutğu işçi işi
Candan bağlı insan ne der, dinle; hizmetkâr işinin hesabını sağlam tutmalıdır.
2778 Bitigsiz işig bek tutumaz köŋül,
köŋülke ışanma biti ay oğul
Kayda geçmeyen işleri insan gönlünde iyice tatamaz; gönüle inanma, yaz, ey oğul.
2779 Bitise kalır söz usansa barır,
osal bolsa işçi sakışta ulır
Söz yazılırsa, kalır; ihmâl edilirse, gider; ihmalci hizmetkâr hesap verirken, çok zahmet çeker.
2780 Bilir bolsa tegme bu törlüg bitig,
anın saklasa ötrü kılsa itig
Hazinedar bütün bu çeşit kayıt usûllerini bilmeli ve böylece işini emniyetle tanzim etmelidir.
2781 Sakışta usansa kayu işçiler,
sakış berdükinde ulır baş çalar
Hangi hizmetkâr hesapta ihmalkâr davranırsa, hesap verirken inler ve başını yerden-yere vurur.
2782 Elig sakışın bilse artuk yete,
bışursa ögi köŋli sakış tuta
Hazinedarın kara-cümlesi çok iyi olmalı; aklını ve gönlünü hesap tutmağa iyice alıştırmalıdır.
2783 Elig sakışında keçer erse sen,
kerek hendese sakışı tutsa sen
Kara-cümleden sonra, hendese hesabını ele alması lâzımdır.
2784 Körü barsa yinçge sakış hendese,
munı birle yer kök bolur ol sasa
Dikkat edersen, hendese ince hesaptır; bununla yer ve gök hesapları yapılabilir.
2785 Negü ter eşitgil ay bilge bügü,
biliglig sözi bolsa aş teg yegü
Alim hakîm insan ne der, dinle; bilgili insanın sözü yemek gibi yenilmelidir.
2786 İdi me batığ hendese sakışı,
anın tezginür kör hakimler başı
Hendese hesabı çok derin bir hesaptır; bu hesap hakimlerin bile başını döndürür.
2787 Evin teg yarır bu yeti kat köküg,
adırttı biçim teg yer erse kaşı
O yedi kat göğü bir tane gibi yarar; ova ve tepeleri ise, saçma tanesi gibi, birbirinden ayırır.
2788 Biliglig ukuşluğ kerek kılkı tüz,
ukuşluğ kişiler işi barça uz
Bilgili, akıllı, tavır ve hareketi doğru olmalıdır; akıllı insanların işi dâima iyi olur.
2789 Biliglig kişiler bolur çın köni,
köni kayda bolsa yaruyur küni
Bilgili insanlar doğru ve dürüst olurlar; doğru insanın her yerde güneşi parlar.
2790 Ukuş bolmasa er özin tutnumaz,
bilig bolmasa er işin itnümez
Akıl olmazsa, insan kendisim tutamaz; bilgi olmazsa, insan işini yapamaz.
2791 Bolur karşı içre ağıçı işi,
özin ked küdezgü bu yaŋlığ kişi
Hazinedarın işi saray içinde olur; hükümdarın yakınında çalışan kimseler kendilerine çok dikkat etmelidirler.
2792 Köŋül til köni tutsa kılkı bütün,
aŋar tegmese ot yalını tütün
Ateşin alevi ve dumanı dokunmaması için, onun gönülü ve dili doğru, hareketi ve tabiatı uygun olmalıdır.
2793 Közin ked küdezse tilin beklese,
ukuş birle ârzû havâğ örklese
Gözünü iyi gözetmeli ve dilini muhafaza etmeli; aklı ile arzu ve heveslerine gem vurmalıdır.
2794 Közün körse ötrü köŋül ârzûlar,
köŋül ârzû kolsa anı kim yığar
Gözün gördüğü şeyi gönül arzular; gönül arzu edince, ona kim karşı koyabilir.
2795 Köŋül beg-turur yeti endam öze,
begi başlasa bodnı yügrür tüze
Gönül yedi endam üzerine beydir; bey yol gösterince, halk tereddütsüz onu takip eder.
2796 İdi yakşı aymış biliglig sözüg,
ay ersig küdezgil köŋülüg közüg
Bilgili çok yerinde bir söz söylemiştir; ey yiğit, gönülü ve gözü gözet.
2797 Et öz yeti endâm köŋülke udar,
köŋül birle yalŋuk ağır yük yüder
Vücût, yedi endam, gönüle uyar; insan gönülü ile ağır yük yüklenir.
2798 Tükel sır bediz ol köŋülsüz kişi,
köŋülsüz kişi bilge atın yodar
Gönülsüz insan yalnız bir şekil ve kalıptan ibarettir; gönülsüz insan âlim adını kaybeder.
2799 Kerek elgi berk sak kereksiz akı,
saçılmasa ötrü ağı kaznakı
Hazine ve servetin israf edilmemesi için, hazinedar eli sıkı ve ihtiyatlı olmalıdır; cömertliğe lüzum yoktur.
2800 Akılık idi ked unı kodmağu,
kişi neŋi birle akı bolmağu
Cömertlik çok iyi bir şeydir, onu elden bırakmamalı; fakat el kesesinden cömertlik olmaz.
2801 Satığçı kerek bilse törlüg satığ,
satığ bilmese er kılumaz asığ
O tüccar olmalı ve her türlü ticâretten anlamalıdır; insan ticâretten anlamazsa, kâr edemez.
2802 Kamuğ neŋ tavarığ biligli kerek,
ağırın uçuzun ukuğlı kerek
Bütün eşya ve malları bilen, her şeyin pahalısını ucuzunu tanıyan bir insan olmalıdır.
2803 Bilir bolsa kıymet ol arsıkmasa,
satığda tavığda neŋ alsıkmasa
Her şeyin değerini bilmeli, alış-verişte malca zararlı çıkmamalıdır.
2804 Alımka berimke oŋay bolsa öz,
uluğka kiçigke süçig tutsa söz
Alış-verişte muamelesi mülayim olmalı; büyüğüe, küçüğe karşı tatlı dil kullanmalıdır.
2805 Negü ötnü alsa yana berse terk,
aŋar bergeler neŋ kaçan kolsa terk
Ödünç aldığı şeyleri zamanında öderse, ona da istediği malı derhâl verirler.
2806 Satığka oŋay bolsa kılkı köni,
aŋar eksümez neŋ kereklig küni
Ticârette mülayim, tavır ve hareketi doğru olursa, lâzım olduğu vakit onun için mal eksik olmaz.
2807 Kalı berse begler er atka açığ,
tegürse anı bolmasa yüz açığ
Eğer beyler askere ihsanda bulunurlarsa, o bunu, yüzünü ekşitmeden, verine getirmelidir.
2808 Açığ tıdsa işçi er at köŋli sır,
er at köŋli sınsa alır begke kir
Hizmetkâr ihsana mâni olursa, askerin gönülü kırılır; askerin gönülü kınhrsa, beyin adı lekelenir.
2809 Negü ter eşitgil akılar başı,
köŋülke alıŋıl ay çırğuy kişi
Cömertlerin başı ne der, dinle; ey cimri insan, bunu hatırında tut.
2810 Severig sevügsüz kılayın tese,
tilin ayğu neŋni tıdıp bermese
Sevilen kimseyi gözden düşürmek ve onu sevimsiz yapmak istenilirse, va'd edilen şeye mâni olmak ve vermemek kâfidir.
2811 Ayıp bermegü neŋ tilin aymağu,
tilin aydıŋ erse anı tıdmağu
Verilmeyecek şeyi va'd etmemeli; bir kerre de va'd edıldımı, ona mânı olmamalıdır.
2812 Sözin kıysa begler umınç kötrülür,
umınç kitti erse neŋiŋ kotrulur
Beyler sözlerinde durmazlarsa, itimâdı kaybederler, itimat kaybolunca, mal da gider.
2813 Oduğ sak kerek ked kereksiz azak,
azak bolsa işçi bolur iş uzak
Hazinedar çok uyanık ve dikkatli olmalıdır; savsaklamağa lüzum yoktur; hizmetkâr savsaklayıcı olursa, işler sürüncemede kalır.
2814 Bu beglerke tapnur tapuğçı kamuğ,
muŋadıp kelip tuttı tapğun kapuğ
İdlerin yanındaki bütün bu hizmetkârlar, ihtiyaçlarından dolayı girmiş ve kapılanmışlardır.
2815 Muŋadsa tapuğçı elig tarlıkın,
begi eştip ıdsa açığ yarlığın
Hizmetkâr darlıkta kalır ve muhtaç duruma düşerse, onun sıkıntısını duyan bey ihsan fermanını göndermelidir.
2816 Uzatsa ağıçı bu neŋ bermese,
muŋadmış tapuğçı tüŋülgey basa
Hazinedar işi uzatır ve ihsan edileni vermezse, muhtaç duruma düşen hizmetkâr sonra ondan yüz çevirir.
2817 Kerekinde bulsa kişi öz muŋı,
yam erse yaŋança bolur ol teŋi
insan muhtaç olduğu şeyi zamanında bulursa, bu çöp olsa dahi, ona fil kadar gözükür.
2818 Negü ter eşitgil bu kökçin saŋa,
muŋadmış muŋıŋa yara ay toŋa
Bu ak saçlı sana ne der, dinle; ey kahraman, muhtaç olanın ihtiyâcını karşılamağa çalış.
2819 Tilemişte bulsa tilegli neŋin,
yanut kılsa bolmaz cânında öŋin
isteyen istediğini zamanında bulursa, buna karşılık icâbında canını feda eder.
2820 Kerek üdte bir yam yaŋança bolur,
kamuğ neŋke yaŋzağ munu bu teŋin
Lâzım olduğu zaman bir çöp fil kadar olur; her şey bunun gibidir.
2821 Bu yaŋlığ kişi bulsa emdi elig,
ukuşluğ biliglig uvutluğ silig
işte hükümdar böyle akıllı, bilgili, haya sahibi ve yumuşak huylu bir insan bulursa,
2822 Aŋar berse bolğay ağı kaznakı,
ınansa yarağay küdezse hakı
Hazine ve serveti ona tevdi edebilir; ona itimat eder ve onun hakkını gözetirse, yerinde olur.
İlig suali Öğdülmişke HÜKÜMDARIN ÖĞDÜLMİŞ'E SUÂLİ
2823 Elig aydı uktum yaruttuŋ meni,
takı bir sözüm bar ayu ber anı
Hükümdar: — Anladım, beni aydınlattın—dedi—daha bir sözüm var, onu da söyleyiver.
2824 Ayak tirki başlar bu aş başçısı,
negü teg kerek ayğıl aş işçisi
Aşçı-başı kaplan ve sofrayı idare eder; bu aşçı-başı nasıl olmalıdır ki,
2825 Seziksiz yese beg anıŋdın aşığ,
ınansa aŋar beg küdezse başığ
Bey, şüphe etmeden, onun elinden yemeğini yesin; ona itimat etsin ve hayatı tehlikeye düşmesin.
2826 İdi ters-turur bu aş içgü yegü,
siziklig kişidin yese ay bügü
Ey hakîm, şüpheli insanın elinde bulunursa, bu yemek-içmek işi çok güç bir mesele hâlini alır.
2827 Munı ma ayu bergil emdi maŋa,
bileyin ukayın ay ersig toŋa
Şimdi bana bunu da söyleyiver; ey merd kahraman, bunu da bileyim ve anlayayım.